Постојат облеки што го покриваат телото, и постојат облеки што раскажуваат и пренесуваат пораки. Народната носија припаѓа на вторите. Во нејзиниот крој, во изборот на ткаенината, во бојата на гајтанот, во бројот на клиновите, во начинот на закопчување, па дури и во она што денес би ни изгледало како сосема мал украсен детаљ, една заедница оставала податоци за себе: од каде е, на која возраст е носителот, дали е младоженец, домаќин или човек со определена служба, дали е облечен за секојдневие, за свадба, за празник или за свечено излегување пред заедницата.
Токму затоа, кога денес во Бигорскиот Манастир ќе се појават момчињата во раскошната бело-црвено-црна мијачка облека, со долами, бечви, појаси и ќостеци, пред нас не стои произволна сценска костимографија. Уште помалку станува збор за обид да се имитира некаква туѓа воена формација. Пред нас е современо оживување на еден прецизно документиран костимски тип од Мијачијата – раскошната машка мијачка, односно галичка носија од Дебарскиот крај. За тоа не сведочи само усното предание. Сведочи музејската документација.
Еден од најзначајните документи е монументалното издание „Македонски народни носии“, објавено во Скопје во 1963 година од тогашниот Етнолошки музеј. Материјалот го средила и избрала Вера Кличкова, која го напишала и воведниот текст, а објаснувањата кон носиите ги подготвиле Кличкова и кустосот Аница Петрушева. Уметничките табли се дела на Марија Малахова и Олга Бенсон. Изданието е тријазично – македонски, француски и англиски – и претставува систематски музејски обид не само визуелно да се претстават носиите, туку и да се забележат нивните називи, материјали, составни делови и кројни особености.
Меѓу нив, таблите XXVII, XXVIII и XXIX се особено значајни за нашиот случај. Насловот не остава простор за произволни толкувања: „Машка мијачка носија, село Галичник – Дебарско“ и „Детали од машка мијачка носија, село Галичник – Дебарско“. Покрај целосниот изглед на носијата, приложени се и кројни шеми. Тоа значи дека истражувачот не располага само со слика на човек облечен во носија, туку со своевидна техничка документација за самата облека.
Приказната за машката мијачка носија во Бигорски не може целосно да се разбере без нејзиниот особен сејменски контекст.
Сејмените, т. е. сердарите, не биле декоративна придружба на Манастирот, ниту некаква фолклорна гарда во денешната смисла на зборот. Тие биле вистински манастирски чувари, луѓе со определена и одговорна служба, задолжени за безбедноста на Обителта, братството, поклониците и манастирскиот имот, како и за заштита од разбојничките дружини што во несигурните времиња претставувале реална опасност за изолираните планински манастири.
За нивното историско присуство во Бигорски сведочи и самата архитектура на комплексот – Сејменската кула, чие име ја чува меморијата за некогашните манастирски чувари. Бигорското предание и современите манастирски извори изречно ја поврзуваат сејменската служба со заштитата на Обителта.
Таквата практика не била непозната ни кај другите големи православни манастири на Балканот. Рилскиот манастир, на пример, располагал со свои манастирски пандури – вооружени чувари задолжени за неговата заштита. Станува збор за една поширока балканска појава: големите, имотни и често оддалечени духовни центри, изложени на напади и разбојништво, во определени околности организирале сопствена стража.
Особено драгоцено е што ова наследство не останало затворено меѓу кориците на старите етнолошки изданија или во музејските депоа.
Пред околу една деценија, по иницијатива и со непосредно залагање на Старецот и игумен на Бигорската обител, Неговото преосвештенство епископот Антаниски г. Партениј, започна трудот за сериозно возобновување на раскошната машка мијачка носија и на почесната сејменска гарда.
Не станува збор за тоа некој да погледне стара фотографија и слободно да „направи нешто слично“. Беа истражувани зачуваните примероци во Етнолошкиот музеј на Македонија, беа консултирани познавачи на народната носија и луѓе од фолклорната практика, а од оригиналните примероци беа земани кројните и декоративните параметри. Во Музејот беше сочувана комплетна мијачка, сејменска носија и, со претходна официјална дозвола, беа проучени нејзината кројка и плетот; во процесот помогна и познавач од Ансамблот „Македонија“, а посебен предизвик беше да се најдат мајстори што сè уште ги владеат старите техники на везење и изработка. За ваквата истражувачка работа при возобновувањето на мијачката гарда сведочат и објавените бигорски извори.Тоа е важна разлика.
И кога денес пред Бигорски ќе застанат сејмените во своите раскошни носии, најмалку што гледаме е некаква претстава на војничка чета. Она што навистина стои пред нас е многу подлабоко: современа церемонијална возобнова на документирана мијачка костимска традиција и на историската меморија за манастирските чувари, неразделно поврзани со Бигорски, Галичник и Мијачијата – со културниот простор во кој Манастирот со векови бил едно од неговите главни духовни средишта.
Некогаш тие луѓе стоеле на манастирската порта со оружје затоа што времињата го барале тоа. Не за освојување, туку за заштита. Не како чета што тргнува кон туѓ простор, туку како стража што останува покрај својата светиња. На градите го носеле знакот на својата служба. Пред себе ја имале манастирската порта. А зад себе – светињата што им била доверена да ја чуваат. Зашто носијата, кога е вистински прочитана, не е само облека. Таа е документ. А понекогаш – документ напишан не со мастило, туку со чоја, клашна, волнен конец, гајтан и сребро.
Извор и фото: bigorski.org.mk
